NASA znalazła najwiekszy nowy krater na Ksiezycu - wielkosc zaskoczyla badaczy

Nowo odkryty lej ma niemal 220 metrow szerokosci - to tyle, co dwa polaczone boiska do pilki noznej - oraz siega nawet 43 metrow w glab, co odpowiada wysokosci 15-pietrowego budynku. Jak podaje NASA, jest to najwiekszy znany krater uderzeniowy, jaki powstal w Ukladzie Slonecznym w niedawnym czasie.

Historia odkrycia zaczela sie od zwyklej weryfikacji jakosci danych. Robert Wagner, naukowiec zaangazowany w misje sondy Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) nalezacej do NASA, analizowal ogromna mapę powierzchni Ksiezyca, gdy jego wzrok przykul nietypowo duzy, jasny punkt otoczony ciemnym pierscieniem. Taki uklad wskazywal, ze w danym miejscu doszlo do przemieszczenia materialu z powierzchni.

Po prostu zatrzymałem się, rzuciłem wszystko i zacząłem się rozglądać, co to za miejsce

Robert Wagner, specjalista ds. przetwarzania obrazu w Intuitive Machines

Wagner pracuje z materialami pochodzacymi z systemu Lunar Reconnaissance Orbiter Camera (LROC). Zestawiajac fotografie Ksiezyca z okresu przed i po zdarzeniu, doszedl do wniosku, ze trafil na najwieksza nowo powstala jame, jaka kiedykolwiek zaobserwowano w calym Ukladzie Slonecznym. Wyniki tych badan zespol opublikowal w czasopismie Science Advances.

Struktura otrzymala nazwe McGetchin - na czesc Toma McGetchina, jednego z pionierow badan nad Ksiezycem. Uformowala sie na wschodnim skraju Srebrnego Globu w okresie miedzy 11 kwietnia a 22 maja 2024 roku, kiedy w powierzchnie uderzyla kometa lub planetoida o wielkosci porownywalnej do szesciopietrowego budynku.

Ponad 17 lat obserwacji

Sonda LRO okraza Ksiezyc juz od ponad 17 lat, wykorzystujac siedem instrumentow do badania jego rzezby terenu, sklad chemicznego powierzchni, temperatury i poziomu promieniowania. Dzieki tej misji zespol naukowy zdolal wskazac co najmniej 1000 nowych krateroww uderzeniowych oraz odnotowac 100 000 innych zmian na powierzchni, wywolanych zderzeniami z obiektami kosmicznymi lub materialem wyrzuconym w kosmos.

Ksiezyc nie posiada atmosfery, ktora moglaby wyhamowac lub spalic nadlatujace obiekty, dlatego skaly kosmiczne swobodnie docieraja do jego powierzchni. W wiekszosci przypadkow sa one znacznie drobniejsze niz obiekt, ktory odpowiada za powstanie krateru McGetchin.

Najmniejsze struktury, jakie mozna wyodrebnic na zdjeciach z LRO, maja srednice okolo 9 metrow. Wedlug szacunkow badaczy zderzenia w takiej skali generuja rocznie ponad 140 nowych krateroww na Ksiezycu. Wiekszosc nowych ubytkow powstaje jednak w wyniku uderzen mikroskopijnych czastek, ktore tworza otwory zbyt male, by je zauwazyc na zdjeciach orbitalnych.

System LROC wykonuje zdjecia z wysokosci okolo 96 kilometrow nad powierzchnia, w trakcie gdy LRO przemieszcza sie od jednego bieguna do drugiego. W jego skladzie znajduja sie dwie kamery generujace czarno-biale obrazy w wysokiej rozdzielczosci oraz jedna kamera wykonujaca zdjecia multispektralne w rozdzielczosci sredniej.

Na podstawie wielu lat pracy i tysiecy przelotow badacze opracowali mapy o na tyle wysokiej szczegolowosci, ze mozna na nich rozpoznac nie tylko swiezo powstale kratery, ale rowniez osuwiska, lądowniki, uskoki tektoniczne, a nawet sladu istnienia tuneli lawowych.

Jak doszlo do odkrycia

Zespol LROC na bieząco przeglada zblizenia niewielkich fragmentow powierzchni Ksiezyca, uzyskane za pomoca kamery waskokatnej. Analizujac te obrazy, szukaja zmian, ktorych rozmiar zazwyczaj nie przekracza 9 metrow. Raz na kilka lat naukowcy podejmuja jednak poszukiwania wiekszych struktur - powyzej 45 metrow - tworzac aktualne mapy globalne Ksiezyca i porownujac je z wczesniejszymi wersjami.

Wlasnie taka prace wykonywal Wagner 24 pazdziernika 2025 roku, gdy trafil na krater McGetchin. Korzystajac ze zdjec z kamery szerokokątnej LROC, ktora rejestruje rozlegle widoki o rozdzielczosci pikseli wielkosci boiska pilkarskiego, zlaczyl setki klatek z okresu przed i po zdarzeniu, wykorzystujac oprogramowanie stworzone do wykrywania zmian. Elementy, ktore pozostaly niezmienione, na obrazie wyswietlaly sie w odcieniach szarosci, natomiast wszelkie roznice byly widoczne jako jasne bądz ciemne plamy.

Na porownawczych zdjeciach widac powiekszony fragment z zaznaczonym krateram McGetchin po lewej stronie oraz obraz tego samego miejsca przed zderzeniem po prawej. Lewy panel powstal ze zdjec kamery szerokokatnej Lunar Reconnaissance Orbiter wykonanych latem 2025 roku, a prawy - ze zdjec z wiosny 2011 roku. Widoczna biala plama to nie sam krater, lecz material wyrzucony podczas zderzenia, do ktorego doszlo, gdy w Ksiezyc trafila skala wielkosci szesciopietrowego budynku, w okresie od 11 kwietnia do 22 maja 2024 roku. Powierzchnia widoczna na zdjeciach ma szerokosc 61 kilometrow.

Choc opisana metoda wyglada na nieskomplikowana, wykrycie faktycznych krateroww wymaga znacznego nakladu pracy recznej. Uzywane oprogramowanie reaguje na kazda, nawet najmniejsza zmiane oswietlenia czy uklad cieni, co generuje mnostwo falszywych wynikow. Dlatego Wagner standardowo sprawdza kazdy sygnal, szukajac charakterystycznych, niewielkich i rozmytych obwodek wokol jednopikselowych jasnych punktow, ktore swiadcza o rozprzysku regolitu wokol nowo utworzonego krateru.

Krater McGetchin, ktory rozciaga sie na setki pikseli, byl widoczny od razu i wyraznie odbiegal od typowych sygnalow.

To był zdecydowanie najbardziej oczywisty wzór odłamków uderzeniowych, jaki kiedykolwiek widziałem na jednym z tych zdjęć

Robert Wagner

Po zidentyfikowaniu krateru naukowcy przeanalizowali dane z kamery waskokatnej (Narrow-Angle Camera), ktora dostarcza znacznie bardziej precyzyjne zdjecia, o rozdzielczosci okolo 90 centymetrow na piksel. Zdjecia z bliska, wykonane w trakcie kolejnego przelotu LRO nad miejscem zderzenia, pozwolily okreslic rozmiar i ksztalt krateru oraz jego wplyw na otaczajacy teren. Dane te umozliwily rowniez badaczom oszacowanie wielkosci i sily fragmentu skalnego, ktory doprowadzil do powstania nowego krateru.