Puste butelki, publiczne pieniądze: system kaucyjny kłopotem dla urzędów

Urzędnik kupuje wodę i wyrzuca po niej butelkę, uczeń wraca ze szkolnej wycieczki z opróżnionym opakowaniem w plecaku, a podczas gminnego festynu dziesiątki puszek giną gdzieś wśród uczestników. Zwykły konsument straci na tym najwyżej 50 groszy i nie zaprzątnie sobie tym głowy. W instytucjach publicznych sytuacja wygląda zupełnie inaczej, bo kaucja pochodziła ze środków danej jednostki, a prawo do jej odzyskania bywa traktowane jak należność publiczna. Brak jej wyegzekwowania może w określonych okolicznościach oznaczać naruszenie przepisów o dyscyplinie finansów publicznych.

Kaucja nie znika razem z pustą butelką

Na ten mało oczywisty temat zwrócił uwagę serwis Inforlex w analizie opublikowanej w Poradniku Rachunkowości Budżetowej. Mechanizm jest banalny: jednostka budżetowa nabywa napoje objęte systemem kaucyjnym i płaci za nie dodatkową opłatę, lecz część opakowań nigdy nie wraca do punktu zbiórki. Pieniądze w takiej sytuacji po prostu przepadają.

U prywatnego nabywcy sprawa jest prosta - płacimy dodatkowe 50 groszy za butelkę plastikową lub puszkę, względnie 1 złoty za odpowiednią butelkę szklaną, a zwracając opakowanie, odzyskujemy te pieniądze. Zasady działania systemu kaucyjnego opisywaliśmy już wcześniej na Spider's Web. Konsument spokojnie może zrezygnować z odzyskania 50 groszy i wyrzucić opakowanie do śmieci. Jednostka sektora finansów publicznych takiej dowolności jednak nie ma.

I tu zaczyna się sedno problemu opisanego przez Inforlex. Ustawa o finansach publicznych zobowiązuje jednostki do ustalania przysługujących im należności pieniężnych oraz podejmowania czynności zmierzających do ich ściągnięcia. Przepisy dotyczące odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny finansów publicznych obejmują z kolei m.in. sytuacje niepobrania lub niedochodzenia takiej należności.

Skoro więc szkoła, urząd czy inna jednostka budżetowa uiściła kaucję, po oddaniu opakowania przysługuje jej zwrot wpłaconej kwoty. Inforlex zaznacza bezpośrednio, że zaniechanie odzyskania takich pieniędzy może zostać uznane za naruszenie dyscypliny finansów publicznych.

Czy urzędnik musi biegać z każdą butelką do automatu?

Niekoniecznie. Jedna puszka wrzucona do kosza przez pracownika nie skończy się automatycznie postępowaniem przed komisją orzekającą. Przepisy ustalają kwotę minimalną, poniżej której działanie lub zaniechanie związane z należnością nie jest traktowane jako naruszenie dyscypliny finansów publicznych. Problem w tym, że przy powtarzających się przypadkach wartości sumuje się w skali całego roku budżetowego. W 2026 roku próg ten wynosi 7770,04 zł.

Przy stawce 50 groszy za kaucję oznacza to ponad 15 tysięcy nieodebranych opakowań, zanim w ogóle zacznie się rozmowa o przekroczeniu progu. Dla małego urzędu taka skala wydaje się czystą abstrakcją, ale w przypadku dużych szkół, szpitali, jednostek wojskowych, służb mundurowych czy organizatorów masowych wydarzeń liczby te przestają być nierealne.

Sam fakt przekroczenia progu wciąż jednak nie przesądza o odpowiedzialności. Liczą się konkretne okoliczności danej sprawy oraz możliwość przypisania winy. Inaczej traktuje się świadome lekceważenie szansy na odzyskanie pieniędzy, a inaczej sytuację, w której sama specyfika działalności praktycznie uniemożliwia zebranie wszystkich opakowań z powrotem.

Szkoła rozdaje wodę i traci kontrolę nad pieniędzmi

Weźmy przykład szkoły organizującej wyjazd dla 200 uczniów. Placówka kupuje 200 butelek wody, płacąc przy okazji 100 zł kaucji, po czym napój trafia do dzieci. Kilka godzin później część opakowań leży porzucona w autobusie, część wędruje w plecakach, niektóre lądują w koszu, a jeszcze inne uczniowie zabierają do domów i samodzielnie oddają w automatach. Szkoła wydała 100 zł, lecz nie dysponuje już opakowaniami, które pozwoliłyby te środki odzyskać. Identyczny schemat może wystąpić podczas gminnego festynu, w szpitalu, w domu pomocy społecznej, w jednostce wojskowej czy przy działaniach służb w terenie.

Kwestia ta trafiła już nawet pod obrady Sejmu. W jednej z interpelacji poselskich zwrócono uwagę na sytuacje, w których podmiot publiczny płaci kaucję, a samo opakowanie trafia potem do osoby korzystającej z napoju, co praktycznie uniemożliwia odzyskanie pieniędzy. Ministerstwo Klimatu i Środowiska odpowiedziało wówczas, że kaucję można księgować razem z wydatkiem na zakup napojów, zaś jej zwrot ujmować jako dochód, zaznaczając jednocześnie, że sposób rozliczenia zależy od faktycznych okoliczności w danej jednostce.

Służby już wcześniej miały problem z kaucją

To nie pierwszy przypadek, w którym system kaucyjny koliduje z zasadami funkcjonowania sektora publicznego. Na Spider's Web pisaliśmy już o tym, jak Policja kupowała duże ilości wody w opakowaniach niepodlegających kaucji. Z punktu widzenia służb logika jest prosta - funkcjonariusz zabezpieczający imprezę masową albo działający w terenie nie będzie dźwigał przez pół dnia pustej butelki tylko po to, by jednostka odzyskała później 50 groszy.

Przy pojedynczym opakowaniu kwota nie ma żadnego znaczenia. Jeśli jednak butelek kupuje się rocznie dziesiątki lub setki tysięcy, drobna kaucja zamienia się w realną sumę. System doprowadził więc do dość paradoksalnej sytuacji - puste opakowanie po wodzie przestało być dla instytucji publicznej zwykłym odpadem, a stało się nośnikiem pieniędzy, które wcześniej opuściły jej budżet.

Wartość takich opakowań dostrzegają również strażacy, którzy zbierają ogromne ilości butelek i puszek, by w ten sposób finansować zakup sprzętu. Pojedyncza sztuka wciąż jest warta tylko 50 groszy, ale przy dziesiątkach tysięcy egzemplarzy powstają już naprawdę konkretne kwoty.

Najdziwniejszy rachunek za wodę

System kaucyjny miał odmienić nasze postrzeganie butelki czy puszki jako bezwartościowego odpadu - i w sektorze publicznym udało się to niemal w dosłownym sensie. Kaucje nieodebrane przez konsumentów nie są zwykłym dodatkowym dochodem sklepów, tylko mają finansować funkcjonowanie całego systemu. Z perspektywy urzędu pozostaje jednak faktem, że środki wcześniej wypłynęły z jego budżetu, a prawo do ich odzyskania zostało przypisane do konkretnego opakowania.

Nie oznacza to, że dyrektor szkoły poniesie odpowiedzialność za ucznia, który wyrzucił jedną butelkę do kosza, ani że puszka zostawiona na biurku stanie się przedmiotem finansowego dochodzenia. Analiza Inforlex uwidacznia jednak konsekwencję systemu, nad którą na etapie jego projektowania mało kto się zastanawiał. Prywatnie 50 groszy można zignorować bez żadnych konsekwencji. Urząd operuje jednak pieniędzmi publicznymi, przez co tysiące takich drobnych kwot przestają być wyłącznie drobnymi.